خبرگزاری مهر، گروه استانها: زعفران در خراسان جنوبی فراتر از یک محصول کشاورزی است؛ محصولی که با معیشت هزاران خانوار روستایی، ظرفیت اقتصادی شهرستان‌های تولیدکننده و امکان توسعه بازارهای داخلی و خارجی گره خورده است. این محصول در کنار زرشک و عناب، از مهم‌ترین مزیت‌های کشاورزی استان به شمار می‌رود و توسعه زنجیره ارزش آن می‌تواند زمینه اشتغال بیشتر، افزایش درآمد بهره‌برداران و تقویت صادرات محصولات کشاورزی را فراهم کند.
هم‌زمانی روز زعفران با آغاز فصل برداشت این محصول، فرصتی برای بررسی وضعیت تولید، شرایط معیشتی بهره‌برداران و چالش‌های پیش روی بازار طلای سرخ است؛ محصولی که افزایش میزان برداشت آن، اگر با مدیریت بازار، توسعه فرآوری و بهبود شیوه‌های فروش همراه شود، می‌تواند آثار اقتصادی گسترده‌تری برای استان به دنبال داشته باشد.
برآوردهای مدیریت باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی نشان می‌دهد تولید زعفران خشک استان در سال زراعی جاری می‌تواند به حدود ۴۸.۳ تن برسد؛ در حالی که تولید قطعی سال گذشته ۲۵.۳۵۱ تن بوده است. تحقق این پیش‌بینی به معنای رشد نزدیک به ۹۰ درصدی تولید خواهد بود؛ افزایشی که پس از دو سال خشکسالی و افت برداشت، چشم‌انداز تازه‌ای پیش روی زعفرانکاران قرار داده است.
با این حال، پرسش اصلی تنها میزان محصول برداشت‌شده نیست؛ بلکه این است که افزایش تولید تا چه اندازه به بهبود درآمد کشاورزان، کاهش هزینه‌های تولید، توسعه صنایع تبدیلی و تقویت حضور زعفران استان در بازارهای صادراتی منجر خواهد شد.
۱۶ هزار هکتار زیر کشت طلای سرخ
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت کشت زعفران در استان اظهار کرد: «در حال حاضر ۱۶ هزار و ۲۳۴ هکتار از اراضی کشاورزی خراسان جنوبی به کشت زعفران اختصاص دارد که از این میزان، ۱۶ هزار و ۱۱۵ هکتار بارور و ۱۱۹ هکتار غیربارور است.»
درویشی با اشاره به برآورد تولید زعفران خشک در سال جاری افزود: با توجه به سطح مزارع بارور و میانگین عملکرد سه کیلوگرم زعفران خشک در هر هکتار، پیش‌بینی می‌شود امسال حدود ۴۸.۳ تن زعفران خشک در استان برداشت شود.
وی ادامه داد: تولید قطعی زعفران خشک خراسان جنوبی در سال ۱۴۰۴ بالغ بر ۲۵.۳۵۱ تن بوده است و بر اساس برآوردهای انجام‌شده، تولید امسال در صورت تحقق شرایط پیش‌بینی‌شده می‌تواند حدود ۹۰ درصد افزایش یابد.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی تأکید کرد: میزان نهایی تولید به شرایط آب‌وهوایی، وضعیت گل‌دهی و عملکرد مزارع در فصل برداشت بستگی دارد.
این پیش‌بینی در شرایطی مطرح می‌شود که بارندگی‌های پایان سال ۱۴۰۴ و اوایل سال جاری، پس از دو سال خشکسالی، شرایط مساعدتری برای رشد و گل‌دهی مزارع فراهم کرده است. با این حال، میزان نهایی برداشت پس از پایان فصل گل‌دهی و جمع‌بندی آمار بهره‌برداران مشخص خواهد شد.
افزایش تولید زعفران می‌تواند عرضه محصول را در بازار بیشتر کند و فرصت مناسبی برای فعالان حوزه فرآوری و تجارت به وجود آورد؛ اما نتیجه اقتصادی آن برای کشاورزان به عواملی مانند قیمت فروش، کیفیت محصول، هزینه‌های کارگری، هزینه برداشت و فرآوری و امکان دسترسی به خریداران نیز بستگی دارد.
قائنات، سرایان و فردوس؛ قطب‌های تولید زعفران استان
توزیع سطح زیر کشت زعفران در شهرستان‌های خراسان جنوبی نشان می‌دهد بخش مهمی از ظرفیت تولید استان در چند منطقه متمرکز است؛ مناطقی که علاوه بر سابقه کشت این محصول، از تجربه کشاورزان و ظرفیت‌های محلی برای توسعه فعالیت‌های مرتبط با زعفران برخوردارند.
درویشی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پراکندگی مزارع زعفران در استان گفت: شهرستان قائنات با حدود چهار هزار و ۹۹۸ هکتار، شهرستان سرایان با سه هزار و ۴۵۷ هکتار و شهرستان فردوس با سه هزار و ۱۷۷ هکتار، سه شهرستان عمده زعفران‌خیز استان به شمار می‌روند.
تمرکز مزارع در این شهرستان‌ها، امکان هدف‌گذاری دقیق‌تر برای توسعه زیرساخت‌های جمع‌آوری، فرآوری و عرضه محصول را فراهم می‌کند. توسعه این زیرساخت‌ها در مناطق عمده تولید می‌تواند دسترسی خریداران به محصول را تسهیل کند و زمینه شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی مکمل در کنار کشاورزی را افزایش دهد.
پاک‌کردن گل، جداسازی کلاله، خشک‌کردن، درجه‌بندی، بسته‌بندی، بازاریابی و فروش مستقیم، حلقه‌هایی از زنجیره زعفران هستند که توسعه آن‌ها می‌تواند فرصت‌های شغلی بیشتری در مناطق تولیدکننده ایجاد کند و سهم بیشتری از ارزش اقتصادی محصول را در استان نگه دارد.
معیشت ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار با طلای سرخ گره خورده است
اهمیت اقتصادی زعفران در خراسان جنوبی زمانی روشن‌تر می‌شود که شمار خانوارهای وابسته به این محصول مورد توجه قرار گیرد. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی بخش کشاورزی استان، حدود ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار در زمینه کشت و تولید زعفران فعالیت دارند؛ بنابراین، تغییر در میزان برداشت، کیفیت محصول و قیمت فروش می‌تواند بر وضعیت اقتصادی بخش قابل توجهی از جامعه کشاورزی استان اثر بگذارد.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به جایگاه این محصول در معیشت روستاییان اظهار کرد: حدود ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار در خراسان جنوبی در زمینه کشت و تولید زعفران فعالیت دارند و معیشت بخشی از این خانوارها به تولید این محصول ارزشمند وابسته است.
برای بسیاری از بهره‌برداران، فصل برداشت زعفران یکی از مهم‌ترین دوره‌های فعالیت اقتصادی سال است. در این دوره، بخش قابل توجهی از نیروی کار مورد نیاز برای جمع‌آوری گل و جداسازی کلاله به کار گرفته می‌شود و سرعت انجام عملیات نیز بر کیفیت محصول اثر می‌گذارد.
البته تعداد خانوارهای بهره‌بردار با مجموع شاغلان مستقیم و غیرمستقیم این صنعت یکسان نیست؛ زیرا برای محاسبه اشتغال کامل این زنجیره، آمار جداگانه کارگران فصلی، واحدهای فرآوری و بسته‌بندی و شرکت‌های فعال در حوزه تجارت مورد نیاز است.
افزایش هزینه نیروی کار، نهاده‌های کشاورزی، حمل‌ونقل و تجهیزات فرآوری در کنار نوسانات قیمت می‌تواند بر سود نهایی بهره‌برداران اثر بگذارد. در چنین شرایطی، دسترسی به اطلاعات بازار، شناخت معیارهای کیفی و تقویت ارتباط میان کشاورزان و خریداران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آبیاری محرک و برداشت به‌موقع؛ دو حلقه مهم تولید
بارندگی‌های پایان سال ۱۴۰۴ و اوایل سال جاری از عوامل مؤثر در بهبود چشم‌انداز تولید زعفران خراسان جنوبی عنوان شده است. این بارندگی‌ها پس از دو سال خشکسالی و افت برداشت، شرایط مناسب‌تری را برای رشد گیاه فراهم کرده‌اند؛ اما بهره‌برداری از شرایط اقلیمی مساعد به مدیریت صحیح مزرعه نیز وابسته است.
درویشی با اشاره به عملیات زراعی مزارع زعفران در مهرماه اظهار کرد: در این ماه، عملیات اصلی زراعی در مزارع زعفران بر آبیاری گل‌دهی یا آبیاری محرک و کوددهی تکمیلی متمرکز است.
وی افزود: در کنار این دو عملیات اصلی، پایش مستمر وضعیت مزارع، کنترل علف‌های هرز و آفات و آماده‌سازی بهره‌برداران برای برداشت به‌موقع گل نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی درباره زمان برداشت این محصول نیز گفت: برداشت زعفران در خراسان جنوبی معمولاً از اواخر مهرماه آغاز می‌شود و با توجه به شرایط اقلیمی و زمان گل‌دهی در شهرستان‌های مختلف، تا آبان‌ماه و گاهی اوایل آذرماه ادامه می‌یابد.
زمان و نحوه اجرای عملیات زراعی باید با توجه به شرایط هر مزرعه، وضعیت خاک و توصیه‌های کارشناسی تعیین شود. در استانی که مدیریت منابع آب از مسائل مهم بخش کشاورزی آن به شمار می‌رود، استفاده از روش‌های علمی و متناسب با اقلیم منطقه اهمیت دوچندان دارد.
در فصل برداشت نیز جمع‌آوری گل‌ها در زمان مناسب و انتقال سریع آن‌ها برای جداسازی کلاله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تأخیر در فرآوری اولیه می‌تواند بر کیفیت محصول اثر بگذارد. رعایت اصول بهداشتی، جلوگیری از آلودگی، خشک‌کردن اصولی و نگهداری مناسب محصول، از جمله اقداماتی است که در حفظ عطر، رنگ و ویژگی‌های کیفی زعفران نقش دارد.
بنابراین، افزایش تولید پیش‌بینی‌شده امسال علاوه بر شرایط مساعدتر اقلیمی، به توان بهره‌برداران برای اجرای صحیح عملیات مزرعه و فرآوری نیز وابسته خواهد بود.
حسینی: افزایش تولید باید به افزایش درآمد زعفرانکاران منجر شود
عضو اتحادیه زعفران ایران با تأکید بر اهمیت کیفیت محصول و توسعه بازارهای صادراتی معتقد است افزایش تولید به‌تنهایی برای بهبود درآمد کشاورزان کافی نیست و باید با تقویت زنجیره ارزش زعفران همراه شود.
حسینی زر در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خراسان جنوبی از استان‌های مهم تولیدکننده زعفران در کشور به شمار می‌رود و محصول این استان به دلیل ویژگی‌های کیفی، عطر و رنگ مطلوب، در بازارهای داخلی و خارجی مورد توجه قرار دارد؛ با این وجود، توسعه تولید به‌تنهایی برای افزایش درآمد کشاورزان و ارزآوری اقتصادی کافی نیست و باید با تقویت زنجیره ارزش محصول همراه شود.
وی با اشاره به شرایط رقابتی بازار جهانی زعفران افزود: زعفران ایران با رقابت تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان مختلف روبه‌روست و مشکلات مربوط به حمل‌ونقل، انتقال پول، تعهدات ارزی، نوسانات قیمت و محدودیت‌های تجاری نیز می‌تواند روند صادرات را دشوار کند.
عضو اتحادیه زعفران ایران ادامه داد: بخش قابل توجهی از صادرات زعفران به‌صورت فله انجام می‌شود و سهم محصولات بسته‌بندی‌شده و دارای برند، در مقایسه با ظرفیت موجود، محدود است؛ از این رو، توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی، رعایت استانداردهای بین‌المللی و ایجاد برندهای معتبر می‌تواند در افزایش ارزش افزوده محصول نقش داشته باشد.
حسینی زر گسترش ارتباط میان تولیدکنندگان، شرکت‌های فرآوری و صادرکنندگان را از راهکارهای تقویت جایگاه زعفران استان در بازار دانست و گفت: توسعه فروش مستقیم و معرفی ویژگی‌های کیفی زعفران خراسان جنوبی نیز می‌تواند به بهبود جایگاه این محصول و افزایش فرصت‌های فروش کمک کند.
وی همچنین بر ضرورت ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای جمع‌آوری، نگهداری، بسته‌بندی و عرضه محصول تأکید کرد و افزود: فراهم‌کردن این زیرساخت‌ها، به‌ویژه در شهرستان‌هایی که سطح زیر کشت بیشتری دارند، می‌تواند از پراکندگی عرضه بکاهد و قدرت چانه‌زنی برخی بهره‌برداران را افزایش دهد.
صادرات؛ حلقه تعیین‌کننده در زنجیره ارزش زعفران
خراسان جنوبی به دلیل برخورداری از سطح قابل توجه زیر کشت زعفران و تجربه دیرینه بهره‌برداران، ظرفیت مهمی برای حضور مؤثرتر در زنجیره ارزش این محصول دارد. با این حال، افزایش تولید به‌تنهایی برای تقویت درآمد کشاورزان و افزایش ارزآوری کافی نیست و باید با توسعه فرآوری، بازاریابی حرفه‌ای و دسترسی پایدار به بازارهای فروش همراه شود.
بر اساس آمار منتشرشده درباره عملکرد صادراتی ایران در سال ۱۴۰۳، حدود ۲۱۴.۳ تن زعفران به ارزش ۱۸۴.۷ میلیون دلار صادر شده است. این رقم مربوط به کل کشور است و میزان ارزآوری اختصاصی خراسان جنوبی را مشخص نمی‌کند؛ برای تعیین سهم استان از صادرات زعفران، اطلاعات تفکیکی درباره محل تولید، وزن محموله‌ها، ارزش صادراتی و مقصد آن‌ها مورد نیاز است.
خراسان جنوبی به دلیل هم‌جواری با افغانستان و برخورداری از گذرگاه‌ها و بازارچه‌های مرزی، موقعیت مهمی در تجارت منطقه‌ای دارد. بر اساس آمار منتشرشده از عملکرد تجاری استان در سال ۱۴۰۴، ارزش صادرات کالاهای تولیدشده در خراسان جنوبی حدود ۵۲۱ میلیون دلار بوده است. همچنین نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار کالای تولیدشده در سایر استان‌های کشور از طریق گمرکات خراسان جنوبی صادر شده و مجموع صادرات ثبت‌شده از گمرکات و بازارچه‌های مرزی استان از یک میلیارد دلار فراتر رفته است.
این ارقام به مجموع کالاهای صادراتی مربوط می‌شود و نباید معادل صادرات زعفران یا سایر محصولات کشاورزی استان در نظر گرفته شود؛ با این حال، ظرفیت‌های تجاری موجود می‌تواند در صورت ایجاد ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان و فعالان صادراتی، به توسعه بازار محصولات کشاورزی نیز کمک کند.
در بازار جهانی زعفران، کیفیت، قیمت، بسته‌بندی، اعتبار برند و استمرار عرضه از عوامل مؤثر بر قدرت رقابت محصول هستند. هزینه‌های حمل‌ونقل، دشواری‌های نقل‌وانتقال مالی، محدودیت‌های تجاری، نوسانات قیمت و مقررات صادراتی نیز می‌توانند بر فعالیت صادرکنندگان اثر بگذارند.
توسعه بسته‌بندی استاندارد و عرضه محصول با برند معتبر، امکان معرفی بهتر منشأ و کیفیت زعفران و حضور در بازارهای متنوع‌تر را فراهم می‌کند. در این مسیر، رعایت استانداردهای کیفی، شناسایی بازارهای هدف، توجه به نیاز مصرف‌کنندگان و ایجاد ارتباط پایدار با خریداران اهمیت دارد.
افزایش تولید؛ آیا درآمد کشاورزان هم افزایش می‌یابد؟
پیش‌بینی افزایش ۹۰ درصدی تولید زعفران خراسان جنوبی در سال زراعی جاری، در صورت تحقق، اتفاقی مهم برای بخش کشاورزی استان خواهد بود؛ اما ارزیابی نهایی اثر اقتصادی آن تنها با محاسبه میزان محصول برداشت‌شده امکان‌پذیر نیست و باید درآمد حاصل از فروش، هزینه‌های تولید و سهم بهره‌برداران از ارزش نهایی محصول نیز مورد توجه قرار گیرد.
در شرایطی که حدود ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار به کشت زعفران وابسته هستند، افزایش تولید زمانی به بهبود پایدار معیشت منجر می‌شود که محصول با کیفیت مناسب و در شرایط اقتصادی قابل قبول به فروش برسد. اگر افزایش تولید با کاهش قیمت فروش یا رشد نامتناسب هزینه‌های برداشت و فرآوری همراه شود، ممکن است آثار مثبت افزایش عملکرد بر درآمد کشاورزان محدود بماند.
تقویت تشکل‌های کشاورزی، افزایش دسترسی بهره‌برداران به اطلاعات بازار، ایجاد ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان و خریداران و گسترش واحدهای فرآوری و بسته‌بندی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی زعفرانکاران کمک کند.
از سوی دیگر، حفظ کیفیت محصول در تمامی مراحل تولید تا عرضه باید مورد توجه قرار گیرد. افزایش تولید بدون رعایت اصول برداشت و فرآوری ممکن است به کاهش کیفیت بخشی از محصول منجر شود و از قدرت رقابت آن در بازار بکاهد؛ بنابراین، ارتقای کمیت و کیفیت باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود.
خراسان جنوبی با برخورداری از بیش از ۱۶ هزار هکتار سطح زیر کشت زعفران و تجربه دیرینه کشاورزان، ظرفیت قابل توجهی برای تقویت جایگاه خود در زنجیره ارزش طلای سرخ دارد. پیش‌بینی افزایش ۹۰ درصدی تولید نیز چشم‌اندازی امیدوارکننده ترسیم می‌کند؛ هرچند تحقق آن به شرایط فصل برداشت و مدیریت مزارع وابسته است.
در نهایت، افزایش تولید زمانی به رونق پایدار اقتصاد کشاورزی خراسان جنوبی منجر خواهد شد که رشد کمی محصول با بهبود کیفیت، توسعه بازار، تقویت فرآوری و افزایش سهم بهره‌برداران از ارزش نهایی زعفران همراه باشد؛ مسیری که می‌تواند طلای سرخ را به پیشرانی مؤثرتر برای اشتغال و درآمد پایدار در مناطق تولیدکننده تبدیل کند.
نظر شما